1 Mayıs 2009 Cuma
PEDRELL
PEDRELL (Felipe), ispanyol bestecisi ve müzikologu (Tortosa 1841 - Barcelona 1922). Juan Mir'in öğrencisiydi, ülkesinin müzik geçmişini ve folklorunu tanıtarak bir millî ispanyol müzik okulu kurmağa çalıştı: Sal-terio Sacro Hispano (İspanyol Kutsal Mez-mur Dergisi) [1882-1905]; Diccionario Tec-nico (Teknik Lügat) [1894]; Hispaniae Schola Musica Sacra (İspanyol Kutsal Müzik Okulu) [1894]; Diccionario Biografico -Bibliografico (Biyografya ve Bibliyografya Lügati) [1896-1897] (eksik); Teatro Lirico Espanol Anterior al Siglo XIX (XIX. yy.-darı önce İspanyol Lirik Tiyatrosu) [1897]; Victoria'nın eserlerinin yayımı (8 cilt, 1903-1912); El Organista Liturgico Espanol (ispanyol Litürjik Orgcusu) [1905]; Cancione-ro Musical Popular Espanol (İspanyol Halk Müzikçisi) [4 cilt, 1919-1922], v.b. Ayrıca beş opera (La Celestina, 1904), senfonik şiirler, şarkı ve orkestra için eserler, bir yaylı çalgılar için dörtlü v.b. besteledi. Madrid konservatuvarında öğretmenlik yaptı. San Fernando Güzel Sanatlar akademisine üye seçildi (1895). [L]
PEDRAYES
PEDRAYES (Augustin de), ispanyol matematikçisi (Lastres 1744 - Madrid 1815). Krallık Şövalyeleri okulunda öğretmenlik yaptı. 1790'dan itibaren Asturias'ta yaşadı, Jovellanos ile dostluk kurdu. 1798-1800 A-rasında Paris'te kaldı ve Ciscar ile birlikte ispanyol biliminin temsilcisi olarak ondalık metrik sistemin örneklerini tespite çalıştı. XVIII. yy.da sonsuz küçükler hesabiyle uğraşan sayılı ispanyollardandır. Yazdığı Nuevo y Vniversal Metodo de Cuadraturas Determinadas (Kareleştirmenin Yeni ve Milletlerarası Metodu) [1777] adlı eser, elyazması halinde Millî kütüphanede saklanmaktadır, (M)
PEDOTEKNİ
PEDOTEKNİ i. (fr. pedotechnie). Çocukla ilgili bilgilerin ve pratik uygulamaların tümü. (Bu terim, Decroly tarafından ortaya konmuştur.)[L]
PEDOLOJİ
PEDOLOJİ i. (yun. pedon, toprak ve logos, bilim'den fr. pedologie). Topraklan inceleyen bilim.
— ANSİKL. Pedoloji, jeolojiden kolayca a-yırdedilir; çünkü yer kabuğunun sadece biyolojik veya hiç değilse fizik-kimyasal bozuşma etkilerine açı' üst kısmını inceler. Buna karşılık konusunun büyük kısmı ta-rımbilimle ortaktır. Tarlaların durumunu inceleyen tarımbiiim ekilebilir toprağın derinlemesine gelişmesini ve çeşitli etkiler altındaki değişmelerimi de incelemek zorundadır. Ama toprağın çeşitli seviyeleri arasında meydana gelen madde hareketleriyle yalnız pedoloji uğraşır. İlke olarak iki bilim, pedolojinin toprağın oluşmasındaki ve cvrimindeki tabiî mekanizmaların gözlenmesi ve açıklanması olarak tanımlanmasıy-le ayırtedilebiür.
Bu anlamıyle pedo'oji XIX. yy. sonundaki rus tabiat bilimcilerinin çalışmalarına dayanır. Dukuçayev'in 1833 te yayımlanan çer-nozyum incelemesi ilk olarak toprağın tabiat tarafından yaratıldığım, özel bir görünüşü olduğunu, belirli sayıda tabiî faktöre bağlı olduğunu, iklim ve bitki kuşaklarına göre değişen çeşitli biçimlerde geliştiğini ortaya koydu. Dukuçayev okuluna bağlanan Sbirtsev ve Glinke'nin çalışmaları bir toprak kesitleri koleksiyonunun sergilendiği 1889 Paris sergisinden sonra Fransa ve Batı Avrupa'da yayıldı. «Tarım-jeoloji» adı verilen, ilk bilimsel toprak bilimi konferansı 1908'de Budapeşte'de toplandı. Ama pede-ioji terimi ilk olarak dördüncü milletlerarası konferansta (Roma, 1924) kullanıldı. Toprak bilimi milletlerarası derneği de o tarihte kuruldu.
Pedolojinin metotları her şeyden önce toprak profilinin incelenmesine ve analizine dayanır. Temel unsuru toprağın rengidir; hattâ bazı bilimsel sınıflamalarda renk belirleyici özellik almıştır: hâlâ kara, kahverengi, kestane rengi, açık kestane rengi, kırmızı v.b. topraklardan söz edilir. Ama rengin gözlenmesi yeterli değildir ve «u-fuk» adı verilen çeşitli karakteristik strat-lardan alınan numunelerin laboratuvarlarda incelenmesi gerekir. Laboratuvarlarda toprağı meydana getiren unsurlar ayrı ayrı incelenir: organik unsurlar veya geniş anla-
mıyle humus ve mineral unsurlar. Bu unsurların temel kısmı gerek bitkilerin beslenmesi, gerek pedoloji açısından «bozuşma karmaşası» denen şeydir. Milletlerarası bir uzlaşma sonucunda, koloidal özelliklerden yararlanan bu «karmaşa»nm, çapı 2 u/-den küçük parçalardan oluştuğu kabul edilmiştir.
Toprağın fizikî özellikleri iki temel kavrama sıkıca bağlıdır. Bir yanda doku, yani temel bileşim, küçük parçacıkların boy bakımından diferansiyel dağılımı, öte yanda yapı, yani bu unsurların agrega biçimi altında çimentolaşma tarzı. Toprakların kimyasal özellikleri bitkilerin beslenmesinde çok önemli rol oynar. Ama özellikler toprağın evrimi üstünde de etkilidir. Kalsiyum, sodyum ve demir dinamik tipleri ayırdetmeğe imkân verir, öte yandan, H ionları halinde yoğunlaşma toprağın bugünkü durumu ve gelişme yönü üzerinde önemli bir belirtidir; asitliği ölçen H, laboratuvarlardaki başlıca analiz unsurudur.
Ayrıca toprağın biyolojik özellikleri pedogenez biçimlerini büyük ölçüde belirtir. Gerçekten çeşitli humus tiplerinin etkisi farklıdır. Yapraklı ormanların humusu (mull) toprağa elverişli özellikler kazandırır ama belirli ölçüde yıkanmayı engellemez. Gayrısafi humus (mor) podzollaşmayı destekleyerek toprağı bozar. Sonuç olarak denebilir ki, toprak analizleri gelişme durumu üstüne, özellikle de pedokiimaks denen toprağın iklim ve bitki örtüsüyle olan dengesi üstüne hüküm vermeyi sağlar. Gerçekten nazarî açıdan toprak bölgesel bir olaydır. Ama bu tabiî çevrenin hareketsizliği bile, birçok istisnaya yol açar. önce topografya ve özellikle bugünkü iklim evresinin rolü ile eski ve farklı evrelerin roiü arasındaki başlangıç noktasını belirtmek çok güçtür. Pedoloji bu noktada yani eski toprakların incelenmesinde kendisine en yakm tabiat bilim disiplinlerine (botanik, jeoloji, jeomorfoloji) dayanmak zorundadır. (L)
— ANSİKL. Pedoloji, jeolojiden kolayca a-yırdedilir; çünkü yer kabuğunun sadece biyolojik veya hiç değilse fizik-kimyasal bozuşma etkilerine açı' üst kısmını inceler. Buna karşılık konusunun büyük kısmı ta-rımbilimle ortaktır. Tarlaların durumunu inceleyen tarımbiiim ekilebilir toprağın derinlemesine gelişmesini ve çeşitli etkiler altındaki değişmelerimi de incelemek zorundadır. Ama toprağın çeşitli seviyeleri arasında meydana gelen madde hareketleriyle yalnız pedoloji uğraşır. İlke olarak iki bilim, pedolojinin toprağın oluşmasındaki ve cvrimindeki tabiî mekanizmaların gözlenmesi ve açıklanması olarak tanımlanmasıy-le ayırtedilebiür.
Bu anlamıyle pedo'oji XIX. yy. sonundaki rus tabiat bilimcilerinin çalışmalarına dayanır. Dukuçayev'in 1833 te yayımlanan çer-nozyum incelemesi ilk olarak toprağın tabiat tarafından yaratıldığım, özel bir görünüşü olduğunu, belirli sayıda tabiî faktöre bağlı olduğunu, iklim ve bitki kuşaklarına göre değişen çeşitli biçimlerde geliştiğini ortaya koydu. Dukuçayev okuluna bağlanan Sbirtsev ve Glinke'nin çalışmaları bir toprak kesitleri koleksiyonunun sergilendiği 1889 Paris sergisinden sonra Fransa ve Batı Avrupa'da yayıldı. «Tarım-jeoloji» adı verilen, ilk bilimsel toprak bilimi konferansı 1908'de Budapeşte'de toplandı. Ama pede-ioji terimi ilk olarak dördüncü milletlerarası konferansta (Roma, 1924) kullanıldı. Toprak bilimi milletlerarası derneği de o tarihte kuruldu.
Pedolojinin metotları her şeyden önce toprak profilinin incelenmesine ve analizine dayanır. Temel unsuru toprağın rengidir; hattâ bazı bilimsel sınıflamalarda renk belirleyici özellik almıştır: hâlâ kara, kahverengi, kestane rengi, açık kestane rengi, kırmızı v.b. topraklardan söz edilir. Ama rengin gözlenmesi yeterli değildir ve «u-fuk» adı verilen çeşitli karakteristik strat-lardan alınan numunelerin laboratuvarlarda incelenmesi gerekir. Laboratuvarlarda toprağı meydana getiren unsurlar ayrı ayrı incelenir: organik unsurlar veya geniş anla-
mıyle humus ve mineral unsurlar. Bu unsurların temel kısmı gerek bitkilerin beslenmesi, gerek pedoloji açısından «bozuşma karmaşası» denen şeydir. Milletlerarası bir uzlaşma sonucunda, koloidal özelliklerden yararlanan bu «karmaşa»nm, çapı 2 u/-den küçük parçalardan oluştuğu kabul edilmiştir.
Toprağın fizikî özellikleri iki temel kavrama sıkıca bağlıdır. Bir yanda doku, yani temel bileşim, küçük parçacıkların boy bakımından diferansiyel dağılımı, öte yanda yapı, yani bu unsurların agrega biçimi altında çimentolaşma tarzı. Toprakların kimyasal özellikleri bitkilerin beslenmesinde çok önemli rol oynar. Ama özellikler toprağın evrimi üstünde de etkilidir. Kalsiyum, sodyum ve demir dinamik tipleri ayırdetmeğe imkân verir, öte yandan, H ionları halinde yoğunlaşma toprağın bugünkü durumu ve gelişme yönü üzerinde önemli bir belirtidir; asitliği ölçen H, laboratuvarlardaki başlıca analiz unsurudur.
Ayrıca toprağın biyolojik özellikleri pedogenez biçimlerini büyük ölçüde belirtir. Gerçekten çeşitli humus tiplerinin etkisi farklıdır. Yapraklı ormanların humusu (mull) toprağa elverişli özellikler kazandırır ama belirli ölçüde yıkanmayı engellemez. Gayrısafi humus (mor) podzollaşmayı destekleyerek toprağı bozar. Sonuç olarak denebilir ki, toprak analizleri gelişme durumu üstüne, özellikle de pedokiimaks denen toprağın iklim ve bitki örtüsüyle olan dengesi üstüne hüküm vermeyi sağlar. Gerçekten nazarî açıdan toprak bölgesel bir olaydır. Ama bu tabiî çevrenin hareketsizliği bile, birçok istisnaya yol açar. önce topografya ve özellikle bugünkü iklim evresinin rolü ile eski ve farklı evrelerin roiü arasındaki başlangıç noktasını belirtmek çok güçtür. Pedoloji bu noktada yani eski toprakların incelenmesinde kendisine en yakm tabiat bilim disiplinlerine (botanik, jeoloji, jeomorfoloji) dayanmak zorundadır. (L)
PEDOLOJİ
PEDOLOJİ i. (yun. pais, paidos, çocuk ve logos, bilim'den fr. paidologie). Bk. ÇOCUK-BiLiM. (M)
PEDOKLİMAKS
PEDOKLİMAKS i. (fr. pedoclimax). Pedoloji. Ekolojik bir değişiklik bulunmadığı zaman tabiî bir oluşuğun eriştiği denge. (Pedokiimaks, toprağın belîi ekoloji şartlarında ulaşabileceği bir olgunluk evresidir.) [L]
PEDOKAL
PEDOKAL i. (fr. pedocal). Pedoloji. Kurak iklimlerde oluşan ve kapsadığı karbonatların bütünüyle yıkanmasıyle nitelenen toprak. Zt. PEDALFER. (L)
PEDOGENEZ
PEDOGENEZ i. (yun. pedon, toprak ve genesis, kuşak > fr. pedogenese'den). Toprakların oluşum ve evrim tarzı.
— ANSİKL. Pedogenez, genellikle, pedokli-maksa yönelen ilerleyici bir evrimdir. Bu evrimin başlıca dönemleri, kayaların ayrışması ve bozuşmasından meydana gelen ilk toprak unsurlarının bitki örtüsü etkisiyle oluşması, organik madde oranının artma-sıyle toprağın kalınlaşması ve su etkisiyle çeşitli unsurların yer değiştirmesidir (bu durum toprak düzeyinin özel biçimler almasına yol açar). Bazen üst tabakaları sü-pürerek bir gençleşme meydana getiren a-şmdırma etkileriyle, bazen insanın yüzey şeklini etkilemesiyle (ormanın tahrip edilmesi, orman alanının küçülmesi ve bir lan-dın oluşması) ekolojik şartlar değişir ve pe-dogenezde gerileyici bir dönem başlar. Pedogenez, pedolojinin başlıca konusudur. (L)
— ANSİKL. Pedogenez, genellikle, pedokli-maksa yönelen ilerleyici bir evrimdir. Bu evrimin başlıca dönemleri, kayaların ayrışması ve bozuşmasından meydana gelen ilk toprak unsurlarının bitki örtüsü etkisiyle oluşması, organik madde oranının artma-sıyle toprağın kalınlaşması ve su etkisiyle çeşitli unsurların yer değiştirmesidir (bu durum toprak düzeyinin özel biçimler almasına yol açar). Bazen üst tabakaları sü-pürerek bir gençleşme meydana getiren a-şmdırma etkileriyle, bazen insanın yüzey şeklini etkilemesiyle (ormanın tahrip edilmesi, orman alanının küçülmesi ve bir lan-dın oluşması) ekolojik şartlar değişir ve pe-dogenezde gerileyici bir dönem başlar. Pedogenez, pedolojinin başlıca konusudur. (L)
PEDNELİSSOS
PEDNELİSSOS. Esk. coğ. Anadolu'da (Karia - Pisidia sınır bölgesinde) şehir. Şehrin adındaki «ss» soneki, tarihinin M." ö. 3000'e kadar indiğini gösterir. Polybios, Selge ile Pednelissos şehirleri arasında bir savaştan söz eder ve bu savaşta Pednelissos şehrinin haksız yere Seîge'nin saldırısına uğradığını yazar. Strabon ise, Ped-nelissos'u Pisidia bölgesi şehirleri arasında sayar. Roma imparatorluk çağında imparator Trajanus'tan başlayarak Gallienus a kadar basımına devam edilmiş olan şehir sikkeleri vardır. Bu sikkeler üzerinde Zeus, Apollon, Nemesis, Tykhe, Dioskuros'iar ve Artemis, Pergaia gibi tasvirler bulunur. Kilise listelerinde Pednelissos, Perge başkanlığında Pamphylia bölgesi sınırları içindeki şehirler arasında saydır. Şehrin yeri kesinlikle bilinmiyor. (M) PEDOGENETİK sıf. (fr. pedogenetique-ten). Pedogenezİe üreme tarzına ilişkin. (M PEDOGENEZ veya PEDOGONt i. (yun. pais, paidos, çocuk ve genesis oluşum, üreme > fr. pedogenese, paedogenese veya pedagonie'den). Biyol. özel bir dollenme-siz üreme şekli; yetişkin hayvanda değil, daima kurtçukta, embriyon oluşumu şeklinde yer alır (doğurganlık).
— ANSiKL. Bu erken döllenmesiz üreme tarzını 1861'de Nicolas Wagner keşfetti. Pedogenez özellikle çiftkanatlı böceklerde (cecidomyia, chironomidae) sık görülür. Miastor'un kurtçuğu, kendi içinde döllenmeden gelişen yumurtalar meydana getirir. Üç hafta sonra yumurtalar açılır ve yavru kurtçuklar çıkar. Böylece birçok döl art arda gelir; sonunda pupa devresi geçirdikten sonra sineklerin doğumunu sağlayacak o-lan değişik tipte kurtçuklar oluşur. Bunlardan olan yetişkin sinekler çiftleşir ve birkaç yumurta meydana getirir; bu yumurtalardan gene aynı pedogenez niteliğini taşıyan kurtçuklar oluşur. Ortam şartları yetişkin sineklerin oluşumunu kolaylaştırır veya geciktirir. (L)
— ANSiKL. Bu erken döllenmesiz üreme tarzını 1861'de Nicolas Wagner keşfetti. Pedogenez özellikle çiftkanatlı böceklerde (cecidomyia, chironomidae) sık görülür. Miastor'un kurtçuğu, kendi içinde döllenmeden gelişen yumurtalar meydana getirir. Üç hafta sonra yumurtalar açılır ve yavru kurtçuklar çıkar. Böylece birçok döl art arda gelir; sonunda pupa devresi geçirdikten sonra sineklerin doğumunu sağlayacak o-lan değişik tipte kurtçuklar oluşur. Bunlardan olan yetişkin sinekler çiftleşir ve birkaç yumurta meydana getirir; bu yumurtalardan gene aynı pedogenez niteliğini taşıyan kurtçuklar oluşur. Ortam şartları yetişkin sineklerin oluşumunu kolaylaştırır veya geciktirir. (L)
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)